• Font size:
  • Decrease
  • Reset
  • Increase

PHAOLÔ và cuộc đời thường - Khởi từ Galát - Phần 2 tiếp theo

Đến đây, lại thấy nảy sinh một vấn đề, là: có chăng khác biệt nào không giữa người Công giáo và tín hữu theo trào lưu của thánh Phaolô? Nếu ta là người Công giáo tốt lành/hạnh đạo vẫn vui hưởng việc giữ luật Hội thánh cho đúng cách, thì thánh Phaolô ắt sẽ bảo với ta rằng: “Các anh chả biết gì hết. Các anh không hề biết, là: mình đang mất mát thứ gì, điều gì hết cả sao? Đây, chính là quyền uy/sức mạnh ta đây vẫn còn thấy”.

Ở đây, tôi không nghĩ thánh Phaolô thuộc giống giòng hào kiệt, lại mắc phải chứng “khổ dâm”; hoặc nghĩ rằng: ông là người từng mời gọi dân con mọi người hãy đi vào trạng thái bị đào thải. Thánh Phaolô chỉ mỗi nói: dầu sao thì đó cũng là chuyện đang xảy đến. Tôi không nghĩ là ta phải làm thế. Và, đây là những gì từng xảy ra để ta nắm được ý nghĩa của Phục sinh. Thánh Phaolô từng thấy sự bí nhiệm nơi những người như thế. Một ví dụ cụ thể về trỗi dậy từ cõi chết, mà theo tôi, có thể khiến nhiều người sẽ thay đổi thái độ không còn tuân thủ luật lệ một cách triệt để, nữa. Thành ra, nếu ta nhìn vào sự việc được diễn tả theo cách đó, thì đấy chính là Phục sinh, rất thực. Thánh Phaolô đạt đến giai đoạn thấy được rằng: Phục sinh không là khoảnh khắc xảy ra vào ngày Chúa nhật lễ Vượt Qua. Mà, là cả một thời đại lịch sử.

Phục sinh, không chỉ là hành xử của Thiên Chúa dù Ngài vẫn ở trong đó. Phục sinh chính là sự năng động trong đó có sự hợp tác giữa Thiên Chúa và con người. Đó là sự hợp tác có kết quả chính trị và xã hội xảy ra ngay ở thế giới này. Và Phục sinh như thế, vẫn được những người từng trải nghiệm một cuộc sống có cả lời nguyền/chúc dữ lẫn tự do vẫn cứ tiếp tục thực hiện. Và tôi nghĩ, thánh Phaolô đã nói: không có cuộc sống nào lại giống như cuộc sống của Đức Kitô mà không dính dự cả hai yếu tố ấy. Và tôi nghĩ: đây là suy tư khác thường, cho đến khi nào ân huệ của Thiên Chúa hoặc sự năng động của Ngài gặp gỡ ta ở nơi ta đang sống. Nhưng, thánh Phaolô lại bảo: năng lực sinh động ấy, không để ta ở lại nơi ta đang sống, bởi nó thay đổi ta và biến cải con người của ta. Tiến trình qua đó nó thay đổi và biến cải, là tiến trình đặt ta vào trong kinh nghiệm sống có mùi vị của lời nguyền/chúc dữ từ luật lệ; trong và ngang qua tiến trình mà ta không thể bị lấy đi, ta sẽ có được kinh nghiệm và mùi vị của tự do nó giúp ta thoát khỏi mọi luật lệ. Tôi nghĩ: luật của tinh thần sống động trong Đức Kitô đã giải thoát ta ra khỏi mọi luật lệ. Đó, cũng tuơng tự như cung cách lý sự của người La Mã mà thánh nhân thực sự đang nói đến.

Ở đây nữa, cũng chẳng là cung cách của người theo Do-thái-giáo nói về cánh chung. Cũng chẳng như thánh Giacôbê lại cứ nghĩ rằng sự việc như thế chắc chắn sẽ xảy đến, trong lai thời.

Trên lý thuyết, thì nhiều người không tin vào sự sống lại của Đức Giêsu. Nhưng nếu những người ấy tham gia vào tiến trình sống động có sự phục sinh đã khởi sự cùng với Đức Giêsu, thì rõ ràng là những người này đã góp phần của mình vào trong đó. Cả chúng ta, lẫn Đức Giêsu và Thiên Chúa, tất cả đều ngang bằng nhau trong tiến trình ấy, bởi tất cả chúng ta đều cùng được giải thoát khỏi lời nguyền/chúc dữ của hệ thống có những luật và lệ. Và giờ đây, tất cả chúng ta đều cùng chung sống, cùng ngang bằng nhau và tất cả đều có tự do.

 Thế nên, nếu thánh Phaolô nói điều này cho những người đã chịu thanh tẩy và từng có kinh nghiệm như thế, thì có thể họ sẽ nói với thánh-nhân rằng: “Vâng. Ông Phaolô ơi. Chúng ta đều có tự do. Thế thì, chúng tôi có thể làm những gì mình thích chứ?” Và thánh Phaolô sẽ đáp trả: “Không phải thế đâu! Các bạn không được như thế. Chỉ được thế, nếu các bạn thực tình sống như người đã chịu thanh tẩy, thôi.”  Hoặc giả, ta cũng nói: “Thường thì, bọn tôi vẫn ra ngoài ăn nằm với các nữ phụ lôi thôi/bê bối ở Côrinthô vào ngày cuối tuần. Tuần nào cũng thế.” Và khi ấy, thánh Phaolô hẳn sẽ nói: “Không được thế đâu. Xin lỗi bạn!”

Vậy nên, có những thực tại kiểu “làm người quý phái, ta buộc phải thế!” đã khiến thánh-nhân không áp đặt luật lệ lên mọi người. Và theo tôi, đấy chính là cung cách khác biệt để ta có thể tiếp cận chuyện ấy. Thế nhưng, thánh Phaolô luôn đưa vấn đề vào với thực tại cuộc sống của ông và thực tế của những người giống như thế. Và, những gì còn lại chỉ là biểu-tượng lớn/rộng vẫn cứ luẩn quẩn ở phía sau hậu trường, mà thôi.

 Theo tôi, đó chính là nét đặc thù của thánh Phaolô. Tôi không nghĩ, thánh-nhân thực sự muốn thuyết phục mọi người về những gì xảy ra, vào lúc đó. Thánh-nhân chỉ muốn qui tụ mọi người, rồi để cho họ có cảm tưởng hoặc ý nghĩ như thể thánh-nhân là ai và có kinh nghiệm thế nào và để họ có được kinh nghiệm nào đó, mà đôi lúc cũng chẳng biết rằng nó có ý nghĩa gì hoặc thêm thắt đôi ý vào đó. Nói chung, thì họ vẫn thế chứ? Nhưng theo tôi thì, chỉ một số rất ít là nắm được vấn đề một cách sâu sắc; tức: thấy được các vấn đề mang tính thách thức, tế nhị, thấy được điểm nét tuyệt vời mà thánh-nhân đang có trong người. Và, thánh-nhân cũng lại nói: những thứ ấy, anh chị em cũng đang có trong đời mình, thôi. Thật ra, họ nghe những chuyện có vẻ chắc nịch là thế, nhưng theo tôi, họ vẫn biết rằng thánh Phaolô đang xác định với họ. Và tôi nghĩ, đây chính là một phần của thập giá nơi thánh-nhân. Ông chẳng baogiờ nghĩ mình có thể qua được chuyện ấy cách xuyên suốt; và thông thường thì có lẽ ông cũng chẳng qua được một cách xuyên suốt, đó là ý của tôi đoán như thế.

 Và đôi lúc, có lẽ thánh Phaolô cũng thấy những chuyện “trẻo cẳng ngỗng” được đưa vào đường lối này khác khiến thánh-nhân không mấy hài lòng, đặc biệt là các tác giả của “Ngụy thư Paholô” mượn danh nghĩa/tên tuổi của ông để làm những chuyện khác ý. Nhưng, đó cũng có thể là những sự việc, mà theo tôi, đã khiến thánh-nhân phải để tâm lui tới đặt vấn đề. Tôi thiết nghĩ, một trong những cung cách đầy thách thức đòi ông phải xả bớt năng lực mà nói ít đi chính là sự phục sinh đang đi vào với thứ ngôn ngữ đầy lời nguyền/chúc dữ, đến như thế. Nhắm chiều sâu, thì đó là ý niệm cũng rất khó đối với một số người tin vào chuyện áp đặt và bao gộp, để có thể nói được rằng: cả ta nữa, cũng được kể là mình cũng bị bao gộp trong số những người đã trải qua kinh nghiệm bị tống xuất, rất lọc lựa.

Vì thế nên, có thể là thánh-nhân cũng mất đi một số bạn là vì ông đã nói ra chuyện ấy. Đó là theo tôi đoán: ông thực sự bị như thế. Nhưng, thánh Phaolô phấn đấu không ngừng nghỉ cho chuyện này, vào thời ấy. Đó cũng là lý do khiến thánh Phaolô phải bắt chụp ý nghĩa Phục sinh, rất như thế. Thánh-nhân đã quảng diễn lập trường của ông về Phục sinh theo nghĩa: đó không là khoảnh khắc trong đời, mà là cả một “thời đại”. Đây không là “hành động của Chúa”, mà là cơ năng/động lực trong đó có sự hợp tác/hợp lực giữa Thiên Chúa và con người, để dẫn đến kết quả chính trị và xã hội trong thế giới hiện tại có sự tự do theo nghĩa trần gian, lan man nhiều thế lực.

Đây không là điều mà thần học cánh chung của Do-thái-giáo hoặc của thánh Giacôbê từng nghĩ sẽ xảy đến trong lai thời.

Thánh Phaolô có nói: về lý thuyết, chúng ta không tin là Đức Giêsu đã Phục sinh, mà là: ta tham gia dính phần vào với tiến trình sống động của sự sống lại rất thông thường đã bắt đầu với Đức Giêsu và ta góp phần vào tiến trình đó, tự bên trong. Chúng ta, Đức Giêsu và Thiên Chúa, tất cả đã ra đồng hạng trong tiến trình này, là bởi ta cùng ở/cùng được giải thoát khỏi hệ thống luật-lệ có lời nguyền/chúc dữ vẫn đính kèm. Và nay thì, đó là sự việc của tất cả mọi người cùng gộp lại; tất cả đã ra đồng đều, đồng hạng. Tất cả đều có tự do con cái Chúa.

Phe/nhóm đối nghịch lại vẫn cho rằng: họ có quyền hơn cả thánh Phaolô, nghĩa là vẫn ở “trên cơ” thánh Phaolô nữa.

 Thánh Phaolô viện cớ lý luận rằng: hoạt động tông đồ của ông là do Chúa gửi đến, cách trực tiếp, nên ông có uy quyền để nói lên điều đó. Ông có được quyền uy đó thoạt vào lúc ông được thị kiến với Chúa trên đường Đamát; khi đó ông đã thấy được lời nguyền thập giá có nghĩa một cuộc sống mới rất khó tưởng tượng vì Đức Giêsu. Quả là, thánh-nhân thấy điều này một cách trực tiếp đến từ Thiên Chúa tựa hồ như cùng một sự việc được đặt để vào cùng một lời nguyền/chúc dữ như Đức Giêsu từng gặp. Thánh-nhân không là sứ giả đến từ Antiôkia hoặc từ thánh Giacôbê hay Phêrô hoặc bất cứ ai khác ủy thác. Phải chăng ông có được chuyện ấy là do niềm xác tín nói rằng vào khi ấy, ông đã tách bạch khỏi thánh Phêrô cũng như Barnaba, tại Antiôkia, chăng?

                                                ----------------

 Tranh luận như thế, thánh Phaolô đã sử dụng một loạt các nối kết mang tính ẩn dụ để tạo nên sự việc có liên quan đến chính ông. Trí tưởng tượng đầy ẩn dụ của ông vẫn lớn rộng hơn bất cứ ai khác, trong chúng ta. Ông có tài “lý luận” rất rạch ròi để nối kết các ẩn dụ khác biệt vẫn xa vời cung cách ta thường làm. Thế nhưng, đó cũng là phong cách hùng biện được phe/nhóm đối nghịch sử dụng. Theo nghĩa đó, thì đây là phong cách mang tính rất Do-thái-giáo. Theo tôi, đây cũng là một trong những điều mai mỉa/châm biếm trong sự việc ông chống đối lại phe/nhóm đối địch. Ông đưa những người trong phe/nhóm ấy vào với lập luận của chính ông, rồi cứ nghĩ rằng mình đã thắng cuộc…  

 Nói về tục “cắt bì” ông nghĩ nhiều về chuyện “yêm hoạn”. Nói đến núi đồi đạo giáo ở Galát, ông cũng nghĩ nhiều đến đạo giáo của núi đồi Sion ở Giêrusalem. Ông lại cũng nghĩ đến Hagar và Sarah, hai bà vợ của Abraham: một bà là nô lệ, còn bà kia rất tự do. Từ đó, ông lập ra sự tương phản/đối chiếu giữa yêm hoạn-đạo giáo-của-núi đồi Galát-Hagar(nô lệ)-người ngoại giáo (tức Ismael) so với tục lệ “cắt bì”-đạo giáo của núi đồi ở Siôn-Sarah-Do thái-giáo (tức Isaac). Nếu phân tách theo chiều hướng viễn tượng, hẳn ta sẽ bảo rằng: sự yếu kém song hành này là ở nơi bà Sarah: chính bà là nữ phụ rất tự do. Thánh Phaolô hiểu rõ điều đó, nhưng thánh-nhân đã phát biểu như một kẻ tin rất xác tín vào Đức Giêsu. Thánh Phaolô bèn đề nghị, là: con cháu Sarah, là người Do thái ở Giêrusalem lại không giữ bà trong tự do nhưng lại đã rơi ngược vào cung cách nô lệ bằng việc cứ nhắc đi nhắc lại đòi hỏi buộc phải “cắt bì” rất nhiều lời; làm như thế, tức biến mình trở thành đồng hạng với những người ở núi đồi Galát, cũng giống thôi. Rõ ràng là, thánh Phaolô muốn tỏ cho thấy: chỉ những ai ở trong Đức Giêsu, là Đấng từng bị lời nguyền/chúc dữ nơi thập giá và đã Phục sinh mới là người thực sự có tự do như thế, nhưng không cần đến “cắt bì”! “Cắt bì” là dấu chỉ ngược ngạo đối với tất cả những điều được thánh-nhân trình bày, ở đây!

 Thánh Phaolô lại cũng nói: hiện ở trên các núi xứ Ả Rập có ngọn đồi được gọi là “Hagar”, và ở nơi đó vẫn có người ngoại giáo, tức: nô lệ của thói thờ cúng kiểu dân ngoại và các nghi thức họ cử hành cũng đều như thế. Thánh Phaolô lại cả gan nói rằng: Giêrusalem (núi Siôn) là núi thánh ở Giuđêa. Những người sống ở đó, tức Do thái, cũng đang theo một đạo giáo của núi đồi mang tên Do-thái-giáo! Họ là nô lệ của lề luật rất Torah! Giêrusalem tương tự đền thờ-đất nước gồm những người nô lệ đang sống kiểu khắc kỷ có hệ thống kiểm soát toàn cầu gọi là Torah, đầy luật lệ. Vậy nên, dấu hiệu và chỉ dẫn trước tiên cho thấy mình thuộc vào đạo giáo nô lệ này là cứ đi mà chịu “cắt bì” chỉ thế thôi. Nếu quý vị chấp nhận chịu cắt bì, thì cũng tương tự như quý vị trở thành nô lệ giống như thế và như thế, tức đã để luột mất sự tự do là điều con dận Israel đáng được thừa tự… Xem thế thì, thánh Phaolô rõ ràng đã so sánh một cách đầy nguy hiểm coi việc cắt bì của người Do-thái-giáo ngang bằng chuyện yêm hoạn của người dân Galát!

 Lập luận đầy cay đắng này, thực ra là quảng diễn việc hiểu biết tiến trình Phục sinh do thánh Phaolô đưa ra. Phục sinh, là tiến trình gồm việc đóng đinh vào thập giá để rồi đi vào với sống lại. Thực ra, thánh Phaolô không đi vào với việc đóng đinh thể xác và bạn bè của ông cũng chẳng làm thế, nhưng các ngài đã tự tách rời khỏi cộng đoàn Do-thái-giáo, từng bị Lề luật chúc dữ có cả lời nguyền rủa đính kèm và ngay đến các cột trụ của Hội thánh tiên khởi, cũng đã từ khước. Điều mà thánh Phaolô muốn nói ở đây, là: tiến trình phục sinh bao gồm cả kinh nghiệm của mọi người về lời nguyền/chúc dữ vốn tống xuất họ khỏi kinh nghiệm về sự sống lại. Theo tôi thì, thánh Phaolô từng đem những yếu tố khó nuốt như thế về với người mình và ta thấy là thánh-nhân vẫn thích đề cập đến chuyện ấy, vào mọi lúc. Nhưng điều này thực sự đòi hỏi cộng đoàn tín hữu của ông nhiều hơn là chính ông, như ta từng nói ở các đoạn trên, về cong người của thánh Phaolô. Có lần, thánh nhân lại cũng nói: “Tôi đang nếm thử một thứ gì đó rất chán chết, nhưng mùi vị chán chết ấy lại chính là mùi vị của tự do.” Và theo tôi, thì đó là thách thức cũng sâu sắc. Đó là để diễn giải việc đóng đinh vào thập giá cốt đưa vào cuộc sống đích thực rất thường ngày của mọi người, hôm nay.

 Nói khác đi, thì: nếu ta xử sự theo kiểu này, tức; cho đi chính mình, cách cởi mở và san sẻ hết mọi thứ với mọi người, thì người theo đạo Do thái lại sẽ bảo là ta có khùng mới làm thế và làm như thế, tức là ta không muốn vào hội đường của họ. Người La Mã cũng nói rằng: tốt hơn ta nên loại bỏ những người có lập trường như thế, ném họ ra khỏi bất cứ hệ thống chính trị này khác. Vứt họ ra ngoài cho mọi người dày đạp.  Xem thế, thì: lời nguyền/chúc dữ mà thánh Phaolô đã thấy, theo ông, chỉ là đường lối duy nhất để ta trải nghiệm/nếm thử và thực sự đi vào với chính mình, đem vào người mình toàn bộ kinh nghiệm của thập giá từng cho ta biết về Đức Giêsu Kitô cũng như thế. Và đó mới là điều, là những gì sẽ bị nuốt chửng và đưa vào chính sự phục sinh đang diễn tiến trong ta và với mọi người chung quanh.

 Đó còn là đòi hỏi rất nặng nề, nhưng tôi nghĩ có như thế mới thực sự mang ý nghĩa. Và theo tôi, đó là những gì khiến thánh Phaolô phải đối đầu cả với người Galát cũng như người Do-thái-giáo ở Galát tức đã mang về cho thánh-nhân hơn là chính ông đã mang về cho họ, vào trước đó.

 Đối chiếu những điều đang xảy ra ở thời buổi hôm nay, thì ta có thể sánh với những người Công giáo từng ly dị rồi tái giá nên bị hội thánh từ chối không cho dự tiệc Thánh có rước lễ. Những người như thế lâu nay cũng bị đá, bị vứt bỏ ra ngoài cho mọi người chà đạp, hệt như thế. Theo cung cách nào đó, thì thánh Phaolô, nếu ông gặp được người thời hôm nay bị như thế, chắc ông cũng sẽ nói cho họ biết rằng: chính trong việc nếm thử kinh nghiệm đắng cay ấy họ mới được giải thoát khỏi thứ địa ngục đầy chết tiệt. Và, đó còn là cảm nghiệm về chuyện đi vào nhiệm tích đóng đinh vào khổ giá có hình chữ thập để rồi cũng sẽ phục sinh, quang vinh. Tôi tin rằng: ở đời, cũng có nhiều ví dụ đại loại như thế, nhưng đây là một trong những ví dụ rất cụ thể của đời đi Đạo, rất Giêsu.

                                                       -------------------

  Điều thú vị là, mãi về sau, chẳng thấy ai nói gì đến những điều xảy ra với tín hữu Đạo Chúa ở Galát, hết. Ngay đến Gioan Patmốt, Clêmentê thành La Mã, Y Nhã ở Antiôkia, Pôlycarp ở Smyrna cũng chả bao giờ đề cập đến những chuyện đại loại như thế mặc dù các ngài đề cập đến rất nhiều thứ tại những nơi khác trong vùng, suốt trăm năm hoặc hơn.

 Thánh Phaolô cũng đã lưu lại Galát một thời gian, nhưng xem ra đó là điều ngoài dự kiến. Thật sự cũng chẳng ai biết là thánh-nhân có tính đi về mạn Bắc không hoặc về vùng cận duyên ở Hắc hải, cũng không rõ. Có rõ ít nhiều đi nữa, có lẽ cũng chỉ là “sự cố”, hoặc việc đỗ nhờ trong chốc lát, thế thôi. Có thể, chuyện ấy cũng đã xảy ra là vì thánh-nhân bị đau yếu mắt bị mờ hoặc sao đó. Ông từng ngã bệnh tại Galát. Phải chăng là căn bệnh tương tự như thế, tức: như mũi gai nhọn đâm vào đầu hay sao đó, có ai mà biết. Cũng có thể là thánh-nhân bị chứng tật gì đó giống như cơn sốt rét/ngã nước, nơi mạn ngược, chăng? Có thể là hồi còn trẻ ở Tarsus, ông từng bị chứng bệnh gì đó do khí hậu khắc nghiệt trong vùng gây ra; có thể, ông cũng dự tính đi về mạn Bắc đến với Galát là để tại sức khoẻ tốt cho mình, hơn là đi với Barnaba về miền cực thấp quanh Địa Trung Hải. thật khó biết.

-------------------------------

Lm Kevin O’Shea, CSsR –

Mai Tá lược dịch.