• Font size:
  • Decrease
  • Reset
  • Increase

Phaolô và Công Vụ, một so chiếu

10-18Luca“Chúa phán với ông:

"Hãy cứ đi, vì người ấy là lợi khí Ta chọn

để mang danh Ta đến trước mặt dân ngoại,

các vua chúa và con cái Israel.

Thật vậy, chính Ta sẽ chỉ cho người ấy thấy

tất cả những đau khổ người ấy phải chịu,

vì danh Ta."  (Cv 9; 15-16)

THÁNH LUCA, TÁC GIẢ SÁCH CÔNG VỤ

Xét Tin Mừng do thánh Luca viết, xem ra thánh sử đã viết hồi cuối thập niên 80 hoặc 90 sau Công nguyên. Đây là Tin Mừng cuối trong bộ Tin Mừng Nhất Lãm được Hội thánh chính thức đưa vào Tân Ước (Boismard). Tin Mừng do thánh sử viết, được viết tại thị trấn Ê-giê, cũng có thể là Philíphê hoặc Antiôkia, Côrinthô, Êphêsô hay ở đâu đó, nhưng có điều chắc là tư tưởng ghi ở Tin Mừng có xuất xứ từ nền văn hoá Hy Lạp. Tin Mừng được viết, là viết cho người Hy Lạp nay hồi hướng trở lại và cho cả người Do thái, là hai dân tộc từng sống trong môi trường văn hoá rất Hy Lạp. Tin Mừng được viết, còn để viết cho những người trí thức có khả năng suy tư về văn hoá cơ bản của họ. Văn phong/thể loại của Tin Mừng, lại thuộc dạng thư Thêôphilô, tức nhóm người tin vào Đức Chúa Duy Nhất của Do thái, tức: những người chỉ muốn biết về Chúa của mình, thôi. Và, Tin Mừng được viết, là còn viết cho thế hệ thứ hai; hoặc nói đúng hơn, cho thế hệ thứ ba gồm các Kitô-hữu chuyên chăm vẫn kỳ vọng vào chuyện ấy. Các vị này, nay quan tâm nhiều về tháng ngày qua trong quá khứ của họ, tức những kinh nghiệm từng trải, rất phát triển. Phát triển, là kinh nghiệm các ngài vẫn có về những ngày tháng sống ở vào trạng huống đặt nặng tính chất Do thái cũng như khung cảnh sống theo văn hoá Hy Lạp -như thư Rôma từng cho biết. Họ là những người muốn chứng tỏ niềm tin xuyên suốt, trước sau như một, dù đã trải qua những chuỗi ngày dài biến thái về một văn hoá đứt đoạn, dồn cục.

Nếu hỏi rằng: Luca là ai? Ông thuộc trường phái nào? Thật ra, cũng khó mà trả lời cho chính xác. Tuy nhiên, điều ta có thể quả quyết một cách xác đáng để nói được rằng: ông không là bạn đồng hành của Phaolô thánh nhân, cũng chẳng là nghệ sĩ hay nghệ nhân, hoặc thày thuốc chữa bệnh cho nhiều người. Có thể nói một cách khá chắc, rằng: ông là người Hy Lạp mang cung cách Do thái; hoặc, một người Do thái chịu nhiều ảnh hưởng của nền giáo dục Hy Lạp khá vững mạnh. Mức độ hiểu biết về Kinh thánh ông có được là nhờ vào Bản Bảy Mươi tiếng Hy Lạp. Thế nên, điều chắc hơn cả để ta có thể quả quyết như thế, là ở vế đầu, tức: ông là người Hy Lạp học cao hiểu rộng, và có cuộc sống rất Do thái.

Từ lâu, nhiều người vẫn có quan niệm bảo rằng: tác giả Sách Tin Mừng Luca và Công vụ nói trên, là bạn đồng hành với Phaolô thánh nhân, một điều không một ai chối cãi, hoặc phản bác. Trong số các đấng bậc chủ trương như thế, thấy rõ nhất là thánh Irênê. Nhưng, yêu cầu qui chiếu các thư mục vụ từng dùng các chủ-từ như “chúng tôi” ở sách Công Vụ và chính Phaolô thánh nhân cũng đã dùng chủ từ này ở cuối thư Philêmôn, là về thánh Luca đã hành trình với Phaolô. Tuy nhiên, nghiên cứu kỹ, ta thấy có nhiều điều khác lạ giữa luật Torah và chất Đạo của người Do-thái. Ở Công vụ, thánh Luca chả bao giờ nhắc nhở đến các thư-từ do thánh Phaolô viết. Thánh sử cũng không bao giờ gọi thánh Phaolô là tông đồ của Chúa hết. Các đoạn sách dùng chủ từ “chúng tôi” chỉ là văn phong/thể loại mang tính hùng biện, mà thôi. Vả lại, sách trên còn cho thấy rất nhiều nhân vật mang tên Luca chứ không chỉ một thánh sử như ta tưởng…

Khi viết Tin Mừng, thánh Luca sử dụng khá nhiều nhu-liệu rút từ Phúc Âm thánh Máccô cũng như sử liệu Qumran và chỉ đính kèm một số tài liệu là đặc trưng của riêng ông, thôi. Đây, là công trình hai tập: Tin Mừng và Công vụ. Đây, gồm cả truyện kể về bước đầu và sự việc triển khai công tác của Giêsu Đức Chúa. Và cũng là, anh-hùng-ca loại thiên-hùng-sử, một thể-loại “báo cáo/tường trình” được sắp xếp rất thứ tự. Nhưng, nói như thế không có nghĩa bảo rằng: đây là văn bản xác thực dành để nghiên cứu, mà là một thị kiến rất trùng hợp. Tựa hồ Thiên-Hùng-Sử của tín hữu Đức Kitô song song với Thiên-Hùng-Ca của Homer và/hoặc Virgil, như vẫn thấy. Đem so chiếu, ta có thể nói: qua lối viết khá độc đáo, thánh Luca vẫn có một chút gì đó như của Dante hoặc một thứ Milton, rất Đạo mình.

Xem thế thì, Sách Công Vụ là công trình tiếp nối Sách Tin Mừng rất độc đáo.

                                                                                 ------------------

SÁCH CÔNG VỤ LÀ “TIỂU THUYẾT” RẤT CHẤT SỬ

Lâu nay, ta vẫn thấy nhiều tranh luận về thể-loại văn chương viết trong Công Vụ. Thời quá khứ, khi đọc sách này nhiều vị vẫn thấy đây là áng văn bất hủ mang tính sử-liệu gồm các truyện kể có thật, rất thú vị. Mới đây, lại thấy có trường phái coi Công Vụ là Sách của học giả nọ mang tên Luca nào khác đã hoàn tất hầu đưa ra quan điểm thần học và ý-thức-hệ nhắm vào nguồn gốc và sự phát triển của Đạo, thời tiên khởi. Xem ra, tác giả làm công việc ấy qua phong-cách tự-do hầu sử dụng và sáng tạo các hiện tượng nổi bật. Tựa hồ điều mà dân Pháp vẫn hay nói: “Đó là truyện kể! Và đó là huyền thoại.”

Có tác giả còn cho rằng thánh Luca từng trụ giữa hai luồng tư tưởng lâu nay gây ảnh hưởng lớn là cung cách chép sử của người Hy Lạp và La Mã, đồng thời là phong cách của người Do Thái vẫn muốn tìm hiểu những gì xảy ra trong quá khứ, về lịch sử. Vế đầu, qui về ảnh hưởng của Hy Lạp và La Mã trên Do thái. Ở đây, ông đặc biệt quan tâm đến chuyện tầm-nguyên riêng tư, tức nghệ thuật sáng tác văn chương vốn dĩ kết hợp hài hoà những gì có lợi và thích hợp với nhiều người. Ông có tự do của người viết những muốn tạo ra một thứ giả-tưởng nào đó vào những lúc không có tư tưởng nào đến với ông trong đầu. Nhưng ông lại cứ muốn bắt chụp mọi thứ, chí ít là những thứ có liên quan đến nhân vật chủ chốt, do mình viết. Vế thứ hai, cho thấy ông muốn bảo vệ thứ tự do tha hồ chọn chủ đề để viết, do tầm quan trọng của chủ đề và ý-thức-hệ thấy có ở sự việc quyết tạo ra những gì để ta hiểu là ông muốn đọc lại và dựng lại “lịch sử”.

Bởi thế nên, Công Vụ là tuyển tập gồm các thư được viết ra cốt để vinh danh/tán tụng sự cao sang vẫn có ở cộng đoàn tiên khởi. Và, cũng để đảm bảo căn-cước của các ngài khi cùng một lúc, tỏ bày nguồn gốc các ngài vẫn có trong kế hoạch Chúa mang đến, được ghi rõ trong Sách Thánh thời đặc trưng, qua đó họ được cài đặt vào với thế giới người Do thái đã được minh xác. Thánh Luca thể hiện văn phong/thể-loại mà người Hy Lạp xưa gọi là “Synkrisis” tức: chủ ý cài đặt song song với sự kiện xảy ra qua sự khác biệt liên tục giữa Israel và Đức Giêsu, cũng như giữa các tông đồ và thánh Phêrô, Phaolô, vv. Đây là tấm “thảm thêu” đầy sắc mầu nổi bật cốt minh hoạ cho điều mình muốn nói… Thánh Luca có hai con mắt: một mắt, thánh sử để vào Sách Tin Mừng do mình viết; còn mắt kia, thánh nhân lại để vào Bản Bảy Mươi, rất sáng ngời.” (xem P. Bony, Review of D. Marguerat, Les Actes des Apôtres (1-12), Genève, Labor et Fides, 2007)

Các nhà chú giải hôm nay đặt mốc thời gian cho sách Công Vụ coi như Sách này được viết vào đầu thế kỷ thứ 2. Tuy nhiên, tác giả Richard Pervo lại cho rằng: niên biểu mà Sách được viết phải là năm 115 sau công nguyên như thế mới chính xác và như thế, cũng đã gần nửa thế kỷ kể từ ngày thánh Phaolô qua đời.

Ở đây cũng thế, chuyện này chẳng có gì là chắc chắn hết. Thế nhưng, nhiều vị lại cứ cho rằng: Công Vụ được viết vào niên biểu từ 100 đến 150, sau Công nguyên. Còn, đối với tác giả Eusêbiô, thì Sách này do chính Justin và Papias viết ra, cũng rất lâu. Nếu thế, thì Phaolô thánh nhân chẳng bao giờ hiện hữu với thế giới Do thái, hết. Và có thể là: các vị đều có nhu cầu, vào lúc nào đó, phải khẳng định một lần nữa về thánh Phaolô, hầu đưa những chuyện viết trong Sách phù hợp với “thánh truyền” của Đạo bằng cách tạo ảnh-hình rất chính thống để rồi sau đó gán cho ông là tác giả, hơn là bảo rằng: chuyện của ông chỉ như thế. Điều này còn có nghĩa, là: các vị vẫn muốn coi Phaolô thánh-nhân như người tông đồ dễ bảo từng được Nhóm Mười Hai công nhận, để rồi ông sẽ làm chứng cho quyền bính của Nhóm này ngay lúc đó. Thế nghĩa là: thánh Phaolô vẫn ở vào vị thế “dưới trướng” tức vẫn ngoan ngoãn sinh hoạt đều đều, bao giờ cũng tuân theo sự điều hành của Nhóm. Nói tóm lại, các vị làm thế là để biến Phaolô thánh-nhân thành người của Nhóm, có thế thôi. Và, cũng theo các vị này, thì Sách Công Vụ được viết, là để viết về những chuyện đại loại như thế.    

Thật ra, thánh Luca không hề có trong tay các thư do Phaolô thánh-nhân viết và cũng chẳng đặt chúng trước mặt để viết sách Công Vụ. Cũng chẳng có gì làm chắc để ta có thể đoan quyết rằng: thánh Luca từng thu thập các tài liệu và thư-từ do Phaolô thánh-nhân tạo ra, ngõ hầu giúp mình viết ra sách Công Vụ. Cũng tựa như các tiểu thuyết dã sử, trong đó có nhiều chi tiết được nghiên cứu kỹ và khá chính xác về địa dư, chính trị qua việc khai thác địa danh cũng như tên tuổi từ các chỗ khác. Cả đến sự kiện lịch sử, xem ra cũng đều như thế.

Điều quan trọng, chỉ cốt để ta sử dụng Công Vụ như một nguồn tài liệu thứ yếu chứ không có gì là chính xác về Phaolô thánh nhân, hết. Tác giả Fitzmeyer lại cũng viết: thánh Phaolô đã sử dụng “thì” hiện tại để nói về chất liệu được lấy từ sách Công Vụ cho nó ra vẻ kịch-tính một chút; và, “thì” quá khứ là để các dữ kiện được lấy từ thư của Phaolô thánh-nhân, là để nhằm mục tiêu diễn bày tính cách lịch sử cho sách, thế thôi.

Giá trị của Công Vụ về Phaolô thánh-nhân là giá trị của một công trình nhằm để lại chút gì cho hậu thế, chứ không phải về một Phaolô đích thực lịch sử. Nói cách khác, các ngài làm thế là để tiếp tục xây dựng một “hồi ức” về Phaolô thánh-nhân, của thời tiên khởi. Điều đáng nói ở đây, là những chuyện như thế chỉ mang tính cách “làm giùm“ cho Phaolô tựa như thói quen mà người Pháp thường làm. Chuyện như thế, cũng tương tự như chuyện “ơn gọi” sử gia chuyên nghiệp hồi thời cổ. Vào lúc ấy, đã có nhu cầu khẩn thiết quyết bao gộp hiện tượng “Phaolô” vào với ký ức của Hội thánh, như một quà tặng rất hiện thực. (Xem Odile Flichy, Conference at École Biblique, Jerusalem, tháng 5 năm 2007)